Παντιέρα "Γκερνίκα"

Εφημερίδα «Αριστερά!» φ.116 (8/3/2003)

Παντιέρα «Γκερνίκα»

Το χρονικό μιας σφαγής

Ήταν Δευτέρα 26 Απρίλη του 1937, ημέρα παζαριού στην ιστορική πόλη των Βάσκων Γκερνίκα (Γκουέρνικα). Η ναζιστική πολεμική μηχανή με τη λεγεώνα Κόνδωρ και την υποστήριξη των φρανκικών στρατευμάτων δοκιμάζει την ισχύ της βομβαρδίζοντας αλύπητα από αέρος επί τρεις ολόκληρες ώρες την πόλη. Όταν τα βομβαρδιστικά αεροσκάφη αποσύρονται, η πόλη είναι ένας σωρός από ερείπια, καίγεται επί τρεις μέρες, έχει καταστραφεί κατά το 70% και με το 1/3 του πληθυσμού της καταπλακωμένο από τις άμορφες μάζες των κτιρίων ή δολοφονημένο από τις σφαίρες των πυροβόλων των μαχητικών αεροσκαφών που έβαλλαν εναντίον οποιουδήποτε προσπαθούσε να ξεφύγει.

Ήταν το ολοκαύτωμα προάγγελος των ναζιστικών θηριωδιών του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Η κωμόπολη της Γκερνίκα δεν ήταν στρατιωτικός στόχος, αποτελούσε την ιστορική πόλη των Βάσκων, ο στόχος ουσιαστικά ήταν η βάσκικη αντίσταση στο φρανκικό φασισμό και η σθεναρή υποστήριξη των κατοίκων στη δημοκρατική κυβέρνηση. Οι ναζί εγκαινίασαν στην Γκερνίκα την τακτική του βομβαρδισμού αμάχων για να πληγεί το ηθικό του αντιπάλου. Τακτική που φτάνει εκσυγχρονισμένη μέχρι τις μέρες μας –νέες Γκερνίκες σε Γιουγκοσλαβία, Αφγανιστά, Ιράκ, Παλαιστίνη…

Τότε όμως αυτή η φρίκη μπρος στην εκατόμβη των νεκρών ήταν πρωτόγνωρη για την ανθρωπότητα. Θύελλα αντιδράσεων και διαμαρτυριών ξεσηκώθηκε σε όλο τον κόσμο και μαζί φούντωσε το κίνημα υποστήριξης στη δημοκρατική Ισπανία και καταγγελίας του φασισμού. Την ίδια στιγμή που οι δυτικές αστικές κυβερνήσεις συνένοχα ευνοούσαν την άνοδο του φασισμού στην Ευρώπη βλέποντάς τον ως καλό αντίβαρο στη Σοβιετική Ένωση και στην «επικίνδυνη» αύξηση της δύναμης των επαναστατημένων εργατικών μαζών στις χώρες τους

… και ενός πίνακα – κραυγής

Ο Πάμπλο Πικάσο την εποχή του βομβαρδισμού της Γκερνίκα είχε ήδη ταχθεί ανοιχτά με το μέρος των Ισπανών δημοκρατικών. Την προηγούμενη χρονιά είχε πραγματοποιήσει τα χαρακτικά του κύκλου «Όνειρο και απάτη του Φράνκο» που χρησιμοποιήθηκαν υπέρ της προπαγάνδας των δημοκρατικών. Του ζητήθηκε να φτιάξει έναν πίνακα για το περίπτερο με το οποίο θα έπαιρνε μέρος η δημοκρατική Ισπανία στη «Διεθνή Έκθεση Τεχνών και Τεχνικών» του 1937 το Παρίσι.

Ο ζωγράφος την Πρωτομαγιά του 1937, μετά τη μεγάλη πορεία του 1 εκατομμυρίων αντιφασιστών διαδηλωτών που πλημμύρισαν τους δρόμους της γαλλικής πρωτεύουσας, επιστρέφει στο εργαστήριό του και ξεκινά πυρετωδώς τον πίνακα που εμπνεύστηκε από την καταστροφή της βασκικής πόλης, ο οποίος έμελλε να αποτελέσει το κορυφαίο και πιο διάσημο έργο του αλλά και να καταξιωθεί διεθνώς ως σύμβολο διαμαρτυρίας ενάντια στη φρίκη του θανάτου που σκορπά ο πόλεμος.

Ο μνημειακός πίνακας διαστάσεων 8χ3 μέτρα ολοκληρώνεται μέσα σε λίγες βδομάδες, ο καλλιτέχνης δουλεύει πυρετωδώς και θαρρείς πως το πινέλο του καθοδηγεί η οργή και ο αποτροπιασμός για το τόσο αίμα αθώων. Νιώθει ότι ο κόσμος βρίσκεται στο χείλος της αβύσσου, ότι η σιωπή και η ανοχή των αστικών ευρωπαϊκών κυβερνήσεων μπρος στην εξάπλωση του φασισμού και της βαρβαρότητας, μένοντας ταυτόχρονα αμέτοχες απέναντι στον αγώνα του λαού του που απειλείται από τα φρανκικά στρατεύματα και τους συμμάχους τους, πρέπει να διακοπεί με μια ηχηρή κραυγή προειδοποίησης.

Η «γλώσσα» αυτής της κραυγής είναι η πρωτοπορία και ο Πικάσο θα χρησιμοποιήσει στην Γκερνίκα το λεξιλόγιο του κυβισμού που είχε ήδη κατακτήσει από τις «Δεσποινίδες της Αβινιόν». Οι μορφές είναι διασπασμένες, κατακρεουργημένες, ασύνδετες – η απεικόνιση της φρίκης. Δεν υπάρχει αναφορά τόπου και χρόνου, όλα συμβαίνουν στο αχρονικό όριο του θανάτου και μπορούν να αφορούν κάθε τόπο. Το χρώμα απουσιάζει, η σύνθεση είναι επίπεδη – όλα υπακούουν στην αυστηρή μορφή μιας καταγγελίας.

… μπρος στη βαρβαρότητα

Η «Γκερνίκα» γίνεται έτσι ένα είδος πολιτικής διακήρυξης. Ο καλλιτέχνης παίρνει θέση καταγγέλλοντας τη φασιστική επέλαση, και το έργο του μετατρέπεται σε ατράνταχτο επιχείρημα υπέρ της αντιφασιστικής πάλης. Η τέχνη γίνεται κομμάτι του πολιτικού αγώνα αναγκάζοντας την ανθρωπότητα να πάρει θέση, διαλύοντας κάθε περιθώριο για αδιαφορία και ουδετερότητα. Αναδεικνύοντας την κρισιμότητα των καιρών. Και ταυτίστηκε τόσο πολύ με το αντιπολεμικό μήνυμά του πολύς κόσμος σε όλες τις γωνιές της Γης το αναγνωρίζει χωρίς καν μερικές φορές να γνωρίζει το δημιουργό του.

Μετά την έκθεση του Παρισιού η «Γκερνίκα» ταξιδεύει στις ευρωπαϊκές χώρες και στη Βόρεια Αμερική αφυπνίζοντας τις συνειδήσεις. Το έργο επιστρέφει στην πατρίδα του δημιουργού του μόλις το 1981 γιατί ο Πικάσο δεν ήθελε να βρίσκεται στην Ισπανία υπό δικτατορικό καθεστώς.

Σήμερα η κραυγή της «Γκερνίκα» παραμένει επίκαιρη και εξακολουθεί να είναι σημαία του αντιπολεμικού κινήματος που παλεύει να αποτρέψει τις νέες εκατόμβες της σύγχρονης Νέας Τάξης. Απόδειξη ότι συνεχίζει να ενοχλεί τους σύγχρονους σφαγείς είναι η απόφαση να καλυφθεί με ένα γαλάζιο παραπέτασμα το αντίγραφό του που κοσμεί την αίθουσα του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ τις ημέρες που ο Πάουελ σκόπευε να ανακοινώσει την επίθεση στο Ιράκ … Οι συνειρμοί θα ήταν επικίνδυνοι.

Πάμπλο Πικάσο

«Η τέχνη είναι ένα ψέμα που μας κάνει να πραγματοποιήσουμε την αλήθεια»

«Η προσχώρησή μου στο κομμουνιστικό κόμμα αποτελεί λογική συνέχεια ολόκληρης της ζωής μου, ολόκληρου του έργου μου. Εφόσον, και είμαι περήφανος που το λέω, δεν θεώρησα ποτέ την ζωγραφική μια τέχνη απλής ευχαρίστησης και αναψυχής, θέλησα με το σχέδιο και τα χρώματα, μιας και αυτά ήταν τα όπλα μου, να διεισδύσω όλο και πιο βαθιά στην κατανόηση του κόσμου και των ανθρώπων, καθώς αυτή η κατανόηση μας απελευθερώνει όλους κάθε μέρα και περισσότερο. Προσπάθησα να πω με το δικό μου τρόπο αυτό που θεωρούσα ως το πιο αληθινό, πιο δίκαιο, το οποίο ήταν φυσικά και το πιο όμορφο: οι πιο μεγάλοι καλλιτέχνες το γνωρίζουν. Ναι, έχω συνείδηση ότι πάλεψα πάντα με τη ζωγραφική μου, σαν ένας πραγματικός επαναστάτης. Όμως σήμερα κατάλαβα ότι αυτό δε φτάνει πια.

Αυτά τα χρόνια της τρομερής καταπίεσης μου έδειξαν πως έπρεπε να πολεμήσω όχι μόνο με την τέχνη μου αλλά με όλο μου το είναι. Μου πήρε 15 χρόνια για να μάθω να ζωγραφίζω όπως οι μεγάλοι δάσκαλοι και 65 για να αναπαραστήσω τον κόσμο με τα μάτια ενός παιδιού.

Άλλωστε η τέχνη είναι ένα ψέμα που μας κάνει να πραγματοποιήσουμε την αλήθεια».